Tâm lý học đám đông - Lời tựa

Lời tựa: Thời đại của đám đông

Sự phát triển của thời đại ngày nay

Những chấn động lớn đi trước những bước ngoặt văn hóa, thoạt nhìn dường như chúng được quyết định bởi những thay đổi quan trọng về chính trị: sự xâm lăng lẫn nhau của các dân tộc hoặc sự sụp đổ của của các triều đại. Song khi quan sát chúng kỹ hơn một chút sẽ phát hiện thấy cái nguyên nhân đứng đằng sau những cái dường như là nguyên nhân kia mới chính là nguyên nhân thực sự, đó là sự thay đổi một cách sâu sắc các quan điểm của dân chúng. Những cái đó không phải những chấn động lịch sử thực sự, những chấn động đã làm cho ta ngạc nhiên bởi sự vĩ đại và cường độ mạnh mẽ của nó. Những sự thay đổi duy nhất có ý nghĩa - là những thay đổi nảy sinh từ sự đổi mới về văn hóa - xảy ra bên trong các quan điểm, bên trong các khái niệm và niềm tin. Những sự kiện lịch sử đáng để ý là những tác động nhìn thấy được của những thay đổi vô hình trong tâm trí con người. Nếu những sự kiện to lớn đó ít xảy ra, nó cũng có nguyên nhân của nó, đó là, trong một chủng tộc không có gì bền vững hơn là di sản tâm tư mà nó được kế thừa.

Thời đại hiện nay tạo nên một trong những thời điểm quyết định, tại đó tư duy con người cũng trong quá trình tự thay đổi.

Do những tư tưởng của quá khứ, mặc dù đã bị phá vỡ phần lớn, vẫn còn rất mạnh mẽ, và những tư tưởng cần có để thay thế chúng lại đang trong quá trình hình thành, cho nên thời hiện nay là chu kỳ chuyển tiếp và hỗn loạn.

Cái gì rồi sẽ sinh ra trong giai đoạn tất yếu mà tương đối rối loạn này, trong chốc lát không dễ dàng nói được. Trên cơ sở những nền tảng tư tưởng nào xã hội tương lai sẽ được tạo dựng nên? Chúng ta chưa biết. Nhưng ngay bây giờ ta có thể dự đoán được rằng, cái xã hội tương lai đó trong tổ chức của nó sẽ phải tính tới một quyền lực mới, là chủ nhân ông trẻ nhất thời nay: đó là quyền lực của đám đông. Trên đống hoang tàn của rất nhiều tư tưởng một thời được coi là chính thống và giờ đây đã đi vào dĩ vãng, biết bao nhiêu loại quyền lực lần lượt bị cách mạng đè bẹp, chỉ một mình quyền lực mới này vươn dậy và dường như chẳng bao lâu nữa nó sẽ muốn nuốt chửng những cái khác. Trong khi mọi quan điểm cũ của chúng ta lung lay và biến mất, những trụ cột xưa của xã hội nối tiếp nhau sụp đổ, thì quyền lực của đám đông là lực lượng duy nhất không gì có thể đe dọa được và uy quyền của nó ngày càng phát triển không ngừng. Thời đại chúng ta đang bước vào trên thực tế sẽ là thời đại của đám đông.

Trước đây non một thế kỷ, những động lực chủ yếu của các sự kiện nằm ở trong chính sách ban hành của các nhà nước và trong sự tranh giành giữa các lãnh chúa. Ý kiến của đám đông trong hầu hết các trường hợp đều chẳng có giá trị gì. Ngày nay việc ban hành chính sách, nguyện vọng cá nhân của các nhà lãnh đạo và sự tranh giành giữa họ chỉ còn có rất ít tác động. Tiếng nói của người dân đã chiếm ưu thế. Nó quyết định sự hành xử của vua. Trong tâm hồn của đám đông giờ đây số phận của dân chúng được định đoạt, chứ không còn ở trong những hội nghị của các lãnh chúa nữa.

Sự bước chân vào đời sống chính trị của tầng lớp nhân dân, sự chuyển biến không ngừng của họ thành tầng lớp lãnh đạo, là một trong những dấu hiệu nổi bật nhất của thời kỳ chuyển tiếp của chúng ta. Bước đi này này không được đánh dấu bởi quyền phổ thông đầu phiếu, là cái quyền một thời gian dài có rất ít tác dụng và buổi đầu rất dễ bị lèo lái. Sự ra đời của quyền lực đám đông bắt đầu trước hết từ sự lan truyền của những luồng tư tưởng nào đó, chậm chạp chiếm cứ đầu óc mọi người, sau đó qua sự kết hợp dần dần từng con người một để hiện thực hóa những quan điểm cho đến lúc này vẫn còn là lý thuyết. Sự liên kết tạo điều kiện cho đám đông xây dựng nên những ý tưởng xuất phát từ những quyền lợi của nó, tuy rằng chúng có thể chưa đúng hẳn nhưng ít nhất cũng hoàn toàn có căn cứ và tạo điều kiện cho họ ý thức được sức mạnh của mình. Họ lập nên những Syndicat, trong đó tất cả những kẻ có quyền bị biến thành nô lệ, họ lập nên những chợ lao động trong đó tất cả luật pháp kinh tế để giám sát điều kiện lao động và tiền lương bị bỏ qua. Họ đuổi cổ những nghị viên không có tinh thần làm việc, thiếu tính tự chủ ra khỏi nghị viện và hạ nhục những kẻ thường chỉ biết làm người phát ngôn cho những ủy ban mà họ đã từng bầu ra.

Giờ đây những đòi hỏi của đám đông ngày một rõ rệt hơn và mục đích của nó là lật đổ toàn bộ xã hội hiện hành, để đem vào thứ chủ nghĩa cộng sản dốt nát, điều thông thường vẫn có trong tất cả các cộng đồng loài người thời tiền sử. Giảm giờ làm, tịch thu hầm mỏ, đường sắt, xí nghiệp và ruộng đất, chia đều thành quả lao động, tiêu diệt các tầng lớp trên vì quyền lợi của tầng lớp nhân dân... - đó là những đòi hỏi của họ.

Càng ít khả năng suy nghĩ một cách hợp lý, đám đông càng có xu hướng lớn thiên về hành động. Tổ chức làm gia tăng sức mạnh của họ một cách khủng khiếp. Những tín điều mới xuất hiện, chẳng bao lâu nữa chúng sẽ chiếm giữ quyền lực của những tín điều già cỗi, có nghĩa là, thế lực cai trị độc đoán tự rút lui khỏi mọi cuộc xung đột. Quyền lực tối cao của đám đông sẽ thay thế cho quyền lực tối cao của nhà vua.

Những văn sĩ được giới tư sản yêu thích nhất hiện nay, những người vạch ra một cách rõ ràng nhất những hạn chế trong tư tưởng, những quan điểm thiển cận, chủ nghĩa hoài nghi tất cả và tính ích kỷ nhiều khi quá đáng của đám đông, đã hoàn toàn sửng sốt trước một quyền lực mới đang rõ ràng lớn mạnh; để chống lại sự bối rối, họ hướng tới kêu gọi một cách tuyệt vọng những thế lực đạo đức của nhà thờ, cái mà một thời họ luôn đánh giá thấp. Họ bàn cãi về sự phá sản của khoa học và nhắc nhở chúng ta về những lời dạy của thánh nhân. Nhưng những kẻ cải đạo mới này đã quên mất một điều rằng, ơn trên nếu thực sự phù hộ họ, sự tác động của nó vào tâm hồn họ không giống như vào tâm hồn những kẻ hầu như chẳng quan tâm gì đến thánh thần. Đám đông ngày nay đã chán ngấy thánh thần, đấng đã từng giúp họ chối bỏ và thanh toán những ông chủ của họ ngày xưa. Mọi dòng sông không bao giờ quay trở lại nguồn của nó.

Khoa học không gây ra sự phá sản và chẳng dính dáng gì đến sự hỗn loạn tinh thần hiện nay cũng như không liên quan gì tới cái quyền lực mới sinh ra từ bên trong sự hỗn loạn đó. Nó hứa hẹn cho chúng ta sự thật hoặc ít nhất những kiến thức về các mối liên quan mà chúng ta có thể hiểu; nó chưa bao giờ hứa hẹn với chúng ta về hòa bình và hạnh phúc. Trong sự lạnh lùng cao ngạo đối với tâm tư của chúng ta nó chẳng hề nghe chúng ta than vãn, chẳng có gì có thể lấy lại cho chúng ta những ảo tưởng mà nó đã phá vỡ.

Đám đông là kẻ tàn phá văn hóa

Hiên tượng chung, thể hiện ở tất cả các dân tộc, cho ta thấy sự lớn lên
nhanh chóng của quyền lực đám đông. Bất kể nó đem lại những gì, chúng ta sẽ đều
phải chịu đựng nó. Mọi lời kết tội chỉ là những câu chuyện vô ích. Có thể sự
lên ngôi của đám đông là một trong những nấc thang phát triển cuối cùng của văn
hóa phương Tây, là sự quay trở về cái thời hỗn loạn vô phương hướng, thường là
dấu hiệu báo trước một thời đại mới huy hoàng của xã hội. Nhưng làm cách nào để
có thể ngăn cản nó?

[Chúc bạn
đọc sách vui vẻ tại www.gacsach.com - gác nhỏ cho người yêu sách.]

Cho đến nay rõ ràng rằng nhiệm vụ của đám đông nằm ở trong cái công cuộc
hủy diệt vĩ đại này đối với những nền văn hóa cũ. Lịch sử dạy chúng ta rằng,
trong khoảnh khắc tại đó các lực lượng lành mạnh, xương sống của xã hội, mất đi
quyền thống trị, đó là lúc sự phá hủy cuối cùng được thực hiện bởi đám đông vô
thức và thô bạo, những kẻ xứng đáng được gọi là man rợ. Cho đến nay tất cả các
nền văn hóa đều do một nhóm nhỏ những trí thức tiêu biểu nhất tạo nên và định
hướng, không khi nào chúng được tạo nên bởi đám đông. Đám đông chỉ có sức mạnh
tàn phá. Sự thống trị của nó luôn có nghĩa là một thời kỳ của sự phá hoại. Văn
hóa cần phải có các quy tắc chặt chẽ, coi trọng văn minh, cải biến tội phạm
thành người lương thiện, có phương hướng cho tương lai và nhìn chung phải có
một trình độ giáo dục cao - đó là những đòi hỏi đám đông tự nó không bao giờ
đáp ứng nổi. Chỉ được trang bị sức mạnh tàn phá, đám đông giống như những con
vi trùng, chúng có nhiệm vụ đẩy nhanh sự phân hủy những cơ thể yếu kém hoặc
những xác chết. Nếu một khi ngôi nhà văn hóa trở nên mục nát, đám đông sẽ là kẻ
làm giúp cho nó sụp đổ hoàn toàn. Giờ đây nhiệm vụ chính của đám đông đã lộ rõ.
Bỗng nhiên quyền lực mù quáng của đám đông trong giây lát đã trở thành cái
triết lý duy nhất của lịch sử.

Liệu nó cũng sẽ diễn ra như vậy đối với nền văn hóa của chúng ta? Sợ rằng
sẽ thế, tuy nhiên cái đó chúng ta chưa biết.

Chúng ta phải biết chấp nhận để có thể chịu đựng được sự thống trị của đám
đông, bởi những cánh tay thiếu thận trọng sẽ dần dần kéo sụp tất cả các rào cản
có khả năng chống đỡ.

Chúng ta hiểu cái đám đông này, về nó người ta giờ đây đang nói rất nhiều.
Những nhà chuyên môn tâm lý học, không sống gần đám đông, thường bỏ qua không
chú ý đến nó, và nếu có, họ chỉ chú trọng đến những hành động liên quan tới tội
ác, là cái thuộc vào khả năng của nó. Rõ ràng rằng có nhiều đám đông tội phạm,
nhưng cũng có những đám đông đạo đức, anh dũng và còn có nhiều đám đông kiểu
khác nữa. Tội ác của đám đông chỉ tạo nên một trường hợp đặc biệt trong cuộc
sống tâm hồn của nó, và những tội ác đó không giúp cho việc nhận ra bản chất
tinh thần của cuộc sống tâm hồn đám đông rõ hơn so với của một cá nhân, nếu như
chỉ biết đến các tính xấu của nó.

Song rõ ràng phải thừa nhận rằng: Tất cả các ông chủ trên trái đất, tất cả
những người lập nên các tôn giáo và các đế chế, các thánh tông đồ của tất cả
các tín ngưỡng, những nhà lãnh đạo quốc gia lỗi lạc và, trong một phạm vi nhỏ,
những tù trưởng của một bộ lạc, tất cả những người này luôn là những nhà tâm lý
một cách vô thức, trong bản năng họ đều có những hiểu biết thường rất chắc chắn
về tâm hồn đám đông; bởi có sự hiểu biết tốt như vậy cho nên họ mới có thể dễ
dàng trở thành những nhà cầm quyền. Napoleon đã nắm bắt một cách tuyệt diệu tâm
hồn đám đông của người Pháp, nhưng ông ta cũng thường hiểu sai tâm hồn của
những chủng tộc khác lạ[1]. Sự thiếu hiểu biết này đã đưa ông ta
tới việc tiến hành chiến tranh tại Tây Ban Nha, tại Nga, là bước mở đầu cho sự
sụp đổ của ông ta.

[1] Tuy nhiên những cố vấn thông minh nhất
của ông ta cũng không hiểu vấn đề tốt hơn. Talleyrand viết cho ông ta rằng, Tây
Ban Nha sẽ chào đón quân lính của ông ta như những người giải phóng. Nó đã đón
họ như những con thú dữ. Một nhà tâm lý học hiểu biết về tính di truyền bản
năng của chủng tộc có thể dễ dàng thấy trước được sự chào đón thực tế sẽ như
thế nào.

Đám đông và người lãnh đạo quốc gia

Kiến thức tâm lý về đám đông ngày nay là phương tiện cuối cùng của người
lãnh đạo quốc gia, với nó cho dù có thể không chế ngự được đám đông - điều ngày
càng trở nên rất khó khăn - nhưng ít ra cũng vì muốn để ít bị nó chế ngự.

Tâm lý đám đông cho thấy, sự tác động của thiết chế và luật pháp vào bản
chất tự nhiên của đám đông đặc biệt yếu ớt như thế nào, và nó chỉ ra rằng đám
đông không có khả năng có những quan điểm riêng ra sao, ngoại trừ những điều
được đưa vào từ bên ngoài. Những luật lệ dựa trên lương tri thuần túy không thể
quản lý được họ. Chỉ có những ấn tượng người ta cấy đặt vào tâm hồn của họ mới
có thế quyến rũ họ mà thôi. Ví dụ một nhà lập pháp khi muốn ra một điều luật
thuế mới liệu có được phép chọn giải pháp về lý thuyết là công bằng nhất không?
Không bao giờ. Điều luật bất công bằng nhất đám đông có thể lại cho là tốt
nhất, nếu như nó xuất hiện một cách nhẹ nhàng và không quá lộ liễu. Bằng cách
này cho dù một sự tăng thuế gián tiếp có thể cao chưa từng thấy nhưng vẫn được
đám đông chấp nhận. Nếu như hàng ngày ta chỉ thu thêm khoảng vài xu cho các mặt
hàng tiêu dùng, điều này không ảnh hưởng tới thói quen tiêu dùng của họ và họ
cũng chẳng thấy phiền hà gì. Ngược lại nếu người ta trừ một lần vào lương hoặc
vào thu nhập một khoản tiền thuế tương đương, về lý thuyết làm như vậy có thể
mười lần nhẹ nhàng hơn cách thức kia nhưng nó vẫn gây nên sự phản kháng mạnh
mẽ. Thay vì mỗi ngày mất một vài xu, điều người ta không cảm nhận thấy, thì
việc lấy đi một tổng lượng tiền tương đương nhằm ngày phát lương tạo ra cảm
giác như bị mất một khoản tiền lớn và có ấn tượng rất mạnh. Việc tiêu tiền chỉ
có thể không cảm thấy, nếu mỗi ngày ta để dành ra một vài xu; Một cung cách về
kinh tế như vậy thể hiện cái sự lo xa, điều mà đám đông không có khả năng.

Thí dụ trên lột tả rõ ràng cái trí tuệ của đám đông. Họ sẽ không thoát khỏi
tay những người hiểu biết tâm lý như Napoleon, nhưng những nhà làm luật, là
những người không quan tâm đến tâm hồn đám đông, sẽ không bao giờ hiểu được họ.
Kinh nghiệm chưa chứng minh cho các nhà làm luật một cách đầy đủ để có thể thấy
được con người không bao giờ để cho những quy định thuần túy lý tính dẫn dắt.

Vì lẽ đó tâm lý học đám đông còn có thể có ích cho nhiều lĩnh vực khác nữa.
Những hiểu biết của nó sẽ soi sáng nhiều hiện tượng lịch sử và kinh tế, mà
thiếu nó chúng sẽ mãi mãi ẩn mình trong bóng tối.

Ngay cả khi chỉ để thỏa mãn sự tò mò của chúng ta, việc quyết định nghiên
cứu tâm lý học đám đông cũng rất đáng nên làm, bởi rất chi là thú vị khi khám
phá được những động lực thúc đẩy hành động con người, giống như khi khám phá ra
những đặc tính của khoáng chất hoặc của cây cối.

Việc nghiên cứu tâm hồn đám đông của chúng tôi sẽ có thể chỉ cung cấp một
cái nhìn ngắn gọn, một bài tóm tắt những công trình nghiên cứu của chúng tôi.
Người ta không được phép đòi hỏi ở nó những gì nhiều hơn là những sự gợi ý.
Những người khác sẽ khảo sát lĩnh vực này tốt hơn[2]. Hiện nay nó vẫn là mảnh đất còn trinh trắng để cho chúng ta cày xới.

[2] Một số ít tác giả, chuyên tâm nghiên
cứu về tâm lý học đám đông, chỉ nặng khảo sát về khía cạnh tội phạm của nó. Bởi
vì tôi chỉ đề cập một cách ngắn gọn đến lĩnh vực này, cho nên tôi giới thiệu
với độc giả nên đọc thêm các công trình của Tarde và các bài viết của Sighele:
“Đám đông tội ác”. Công trình cuối cùng không hề có một ý tưởng nào mới của tác
giả, nhưng cho ra một tóm tắt về những sự kiện mà những nhà tâm lý học có thể
khai thác sử dụng. Tuy nhiên những kết luận của tôi về tội phạm và đạo đức của
đám đông hoàn toàn trái ngược với hai tác giả nêu trên. Người ta sẽ tìm thấy
trong các công trình khác nhau của tôi, đặc biệt là trong bài viết “Tâm lý học
của chủ nghĩa xã hội”, một vài kết quả từ những quy luật chi phối tâm lý học
đám đông. Những quy luật này ngoài ra cũng còn có thể vận dụng vào những lĩnh
vực hoàn toàn khác. Ông giám đốc nhạc viện hoàng gia tại Brussel, A. Gevaert,
đã sử dụng những quy luật mà tôi đã diễn đạt vào trong một luận văn về âm nhạc,
với cái tên rất chính xác “Nghệ thuật đám đông” do ông đặt ra, để tạo nên một
ứng dụng có giá trị rất đặc biệt. “Hai bài viết của ông,” ông giáo tuyệt vời
này đã viết trong luận văn gửi cho tôi, “đã giúp cho tôi giải quyết được một
vấn đề mà mãi đến trước đây tôi vẫn nghĩ là không có lời giải: ứng dụng được
một cách đáng ngạc nhiên với hết thảy các đám đông, để cảm nhận được một bản
nhạc, mới hoặc cũ, trong nước hay nước ngoài, đơn giản hay phối hợp với điều
kiện là nó phải được chơi hay và các nhạc sĩ phải có một nhạc trưởng nhiệt
tình”. Ông Gevaert đã chỉ ra rất chuẩn, tại sao “một tác phẩm, được các nhạc sĩ
tài ba xem xét về phối khí trong phòng riêng của họ sẽ mãi mãi không ai khác
ngoài họ hiểu được, thường lại được thính giả trình độ không cao lĩnh hội một
cách dễ dàng”. Cũng tuyệt vời như vậy khi ông ta giải thích, tại sao những ấn
tượng thẩm mỹ hầu như không để lại dấu vết gì.

 

[-([-([-( Thêm gacsach khi tìm truyện trên google để đọc bản ít lỗi chính tả hơn \:D/\:D/\:D/